معرفت و انتخاب یک عمل در میان اعمال گوناگون
جایگاه معرفت در انتخاب عملی از اعمال خیر
-----------
متن ذیل بعنوان سوال به دستمان رسیده که همراه با پاسخ جناب استادحجت الاسلام هادی سروش تقدیم میگردد:
سلام. وقت بخیر
پیامکی از جناب استاد هادی سروش(دام عزه) به دستم رسید به این شرح:
پیام جالبی بود،
اما مگر هر کدام از این اعمال(حسنات) نسبت به عارضهای خاص، نتایج
یکسانی دارند که افزایش یا کاهش آن محاسبه گردیده است؟ واکنش اعمال
ما در این عالم همچون عناصر یک ماده(شیمیایی) است که در مواجه با
مواد گوناگون عکسالعمل متفاوت از خود بروز میدهد. قفلی که تنها با
«کلیدصدقه» باز میشود هرگز نمیتوان با دستهکلید: «قرض» و
«صلهارحام» و ... باز نمود.
آنچه که در دروس عرفان نظری و به ویژه «اسماءالحسنی» ارائه میشود
ناظر به همین ارتباطات دقیق عالم است.
از استاد فلسفه! حوزهعلمیه ،توقع جواب است.
=====================
پاسخ:
از بذل عنایت شما دوست عزیز سپاسگزارم
بله آنچه در نوشته شما آمده درست و طبق مبانی "عرفان نظری"
است اما تمام حرف و حرف تمام نیست .
۱- افق ویامدار حدیث مورد نظر که ذکر فرمودید در شرایط کلی برای
امتیاز گرفتن هر از کارهای پسندیده ای چون قرض،صدقه،... است،
به این معنا که"لسان مطهر وحی" درمقام تبیین جایگاه اعمال نسبت
به یکدیگر بصورت مطلق مورد نظر بوده نه شرائطی خاص که صد
البته همان "زبان گویای وحی" وظیفه خاصی را قرار داده
است . مثل آغاز سفر و دستور به صدقه و مانند آن . اما اگر در
موضعی بودیم که هریک از سه کار صدقه یا قرض دادن یا زیارت
رفتن ضرورت ویژه ای نداشته باشد، میتوانیم از صاحب "وحی"
جویا شویم کدامیک برتر است و در این مقام او رهنمون میفرمایدکه
قرض دادن (مثلا) برتر است .
ازهمینجاست که بااینکه همه کلام الله یک کتاب است وآن هم "قرآن"
است اما هر سوره ای فرایند خاص خود را دارد و برای هر نیازی
راهکار مشخصی معلوم گشته مثلا در وقت خواب سوره "دخان" در
مواجهه ی با مریض وطلب شفاء سوره "حمد" و برای مغفرت یا
ترفیع مقام اموات سوره "یس " و برای جوانان سوره "یوسف" و..
دستور داده شده،اما اگر کسی در موقعیت هیچیک از حالات ذکر شده
نیست و میخواهد یک سوره قرآن بخواند آیا اشکالی بر آن مترتب
است که معصوم(ع) نام سوره ای را ببرد ویک سوره ای را برسور
دیگر قرآن برای تلاوت ترجیح دهد ؟
۲ - آنچه در مورد بالا به آن اشارت رفت بعنوان یک مبنای دقیق
معرفتی بوده مورد اعتراف اهل معرفت است اما همین بزرگان سخن
دیگری نیز دارند و آن اینکه آنچه در "اسماءحسنی"میباشد در مقام
دعا گرچه " تناسب" دخالت جدی دارد (همانطوریکه "آخ" ،"آه "
،وجدانا"دلالت بر مطلوب خاص بخود را دارد) . بر همین اساس
برای شفاءمریض مثلا، اسم مبارکی که از اسماءحسنی بایدزمزمه
کرد "یاشافی" است نه "یا ممیت" ،
امانباید از این نکته هم غافل شد که غیر از لسان "قال" لسان
"حال" هم دخالت دارد . لذا در "عرفان " پذیرفته شده است که اگر
همان شخص که عاجزانه از حق متعال طلب شفای مریض خودرا
دارد بجای بهره گرفتن از اسم "یاشافی" از خدا با اسم "یا ممیت"
درشفای مریضش بهره بگیرد،استجابت دعای او"استحاله عرفانی"
ندارد .
۳ - آنچه درنسبت سنجی اعمال باهم ازحیث ثواب در دین اسلام قرار
گرفته آن است که در ترجیح امور خیر نسبت به یکدیگر توجه به
جامعیت یک عمل در نسبت به اعمال دیگر دارای اهمیت ویژه ای
میباشد ،
جامعیتی از قبیل شیوع معنویت ، رفع گرفتاریها،ارتباط با
هم نوعان ، توجه به خانه و خانواده و خویشان ، وحتی رشد و
سلامت سامانه اقتصاد جامعه اسلامی و ... داشته .
خلاصه : اعتناء به "اولویتهای دینی -معرفتی" در انتخاب "نوع
عمل" سخن حقی است اما در جائیکه برنامه ای خاص ضرورت
نداشته باشد انتخاب برترین ها که با نشانه ثواب بیشتر قابل اثبات
است ،بحکم "معرفت" ضروریست .
