آموزه های ولایتعهدی امام رضا (ع) و امروز ما در بخش تعالیِ دانش، حفاظت از دین و صیانت از آرامش جامعه: نوشتاری از استاد هادی سروش

انتشار :‌ جمعه ۱۹ / ۰۲ /۱۴۰۴ | ساعت ۱۰:۲۲

شفقنا- حجت الاسلام و المسلمین هادی سروش در نوشتاری که در اختیار شفقنا قرار داد، آورده است: با شناخت دقیق از زمان، موقعیت و شرایط عصر حاضر و نیز دوران زندگی امام رضا (ع)، می‌توانیم نقاط مشترک بین این دو عصر را شناسایی کنیم و سپس با مقایسه آنها، روش و سیرۀ حکیمانه امام هشتم (ع) را به عنوان الگویی فراگیر برای حل چالش‌های جامعهٔ امروزی در پیش گیریم.

گسترده وسیع طرح سوال و مطالبه پاسخگویی

اولین شباهت قابل توجهی که بین دوران ما و زمان امام رضا (علیه‌السلام) مشاهده می‌شود، در خصوص گسترش دامنهٔ سوالات عمومی، انفجار اطلاعات و دستیابی به یافته‌های مهم در زمینهٔ علوم مختلف است.
امروزه جهان در حال تجربهٔ تحولی غول‌پیکر در حوزهٔ اطلاعات است؛ هیچ خبری از هیچ فرد یا نهادی پوشیده نمی‌ماند. دانشمندان روزانه بهترین یافته‌های علمی خود را به نمایش می‌گذارند و مردم از دسترسی گسترده‌ای به دانش برخوردارند. این وضعیت، در زمان امام هشتم (علیه‌السلام) نیز نسبت به زمانهای قبل به وضوح مشهود بود.

رواج کتاب و ترجمه در زمان خلفای عباسی

در دوران خلفای عباسی و به ویژه در دوران هارون و مأمون، کتاب‌های متعددی از یونان و روم به بغداد آورده شد. این آثار در زمینه‌های فلسفه، کلام و سایر علوم ترجمه و در دسترس عموم اهل علم قرار گرفت. بدین ترتیب، دامنهٔ سوالات مردم گسترش یافت. افراد دنبال فردی می‌گشتند که بتواند سوالات فکری و دینی آنان را پاسخ دهد. این همان دورانی بود که امام رضا (علیه‌السلام) در آن می زیست و سوالات، اعم از مباحث توحید، نبوت، امامت و معاد، را خدمت ایشان طرح میکردند و مطالبه پاسخ داشتند و امام رضا با آغوش باز استقبال می نمود.

سوال در قرآن

در ابتدا لازم است به اشاره‌ای از قرآن کریم بپردازیم. در قرآن ، آیه ای داریم که هم به سوال کردن دعوت می‌کند و هم راهنمایی می‌کند که از چه کسانی باید سؤال کرد: «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» (نحل/۴۳) این آیه، هم تشویق به سوال است و هم توصیه به اینکه سوال از اهل علم و ذکر — یعنی کسانی که دارای دانش و آگاهی لازم در موضوع مورد نظر هستند — صورت گیرد.

امام رضا در منظومه امامت به عنوان عالم آل محمد معرفی شده

در منابع روایی نیز این مسئله برجسته است. مرحوم علامه مجلسی از پیشگویی زیبا امام کاظم (علیه‌السلام) یاد می‌کند که دربارۀ فرزندان خویش فرمود: «هذا أخوکم عالم آل محمد، فسلوه إنّ أدیانکم» یعنی علی بن موسی الرضا، برادرتان، عالم اهل‌بیت است. دربارۀ دین خود از او سؤال کنید و سخنانش را حفظ کنید. و سپس فرمودند :پدرم امام صادق (ع) مکرر می فرمودند: «إنّ عالم آل محمد لفي صلبک ليتني ادرکته»؛ عالم اهل‌بیت در میان فرزندان توست و ای کاش او را می دیدم». (بحار ج ۴۹ ص۱۰۰)

آغوش باز امام رضا برای پاسخ به سوالات و حتی سوالات الحادی

شیخ کلینی، نقل می کند شخصی به حضور امام رضا (علیه‌السلام) آمده و گفت: «سوالی دارم؛ اگر آن را پاسخ دهید، من به امامت شما اعتقاد خواهم کرد.» امام (علیه‌السلام) با روی گشاده و با استقبال از سؤال فرمودند: «سل عما شئت» هر چه خواهی بپرس. فرد سؤال کرد: «به من دربارۀ خدا سخن بگویید؛ خدا از چه زمانی وجود داشته و چگونه است؟» امام (ع) فرمودند: زمان و چگونه بودن را او خلق نمود و این سوال درباره او مطرح نمیشود ؛ إنَّ اللّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى این الاین فلا این له ، کیف الکیف فلاکیف له..»
این پاسخ مهم امام رضا باعث شد که آن فرد بلند شود، پیشانی امام رضا (علیه‌السلام) را ببوسد و اعلام کند که شیعهٔ ایشان شده و امامت ایشان را پذیرفته است.(کافی ج۱ ص۸۸)

در روایات دیگر، نیز این موضوع برجسته است که حتی خود مأمون عباسی نیز وارد محضر امام رضا (ع) می‌شد و سوالاتی از ایشان می‌کرد. نمونه آن گفتاری است میان مأمون و امام رضا (ع) که مأمون پرسید: «چرا در بعضی روایات گفته شده که تقسیم‌کنندهٔ بهشت و جهنم، علی (ع) است؟» امام (ع) در پاسخ، با استناد به روایاتی که خود اهل سنت نیز نقل کرده‌اند، فرمودند: «آیا مأمون، تو از پدرت و پدرت از پدرانت و آنها از عبدالله بن عباس نقل نکرده‌اید که پیامبر(ص) فرمود: «حب علیٍّ إیمانٌ وبغضُهُ کُفرٌ»؟» مأمون گفت: «بله، این روایت را از پدرانم شنیده‌ام.» امام (ع) فرمودند: این همان قسیم بهشت و جهنم بودن است: ایمان از طریق محبت به علی (علیه‌السلام) و کفر از طریق بغض نسبت به او ارزیابی می شود.» (بحارالأنوار ج ۴۹ ص ۱۷۳)

این نمونه‌ها تنها بخشی از دامنهٔ وسیع سوالاتی است که در زمان امام رضا (علیه‌السلام) مطرح می‌شد و امام (علیه‌السلام) با صبر، دانش و بصیرت کامل به آنها پاسخ می‌دادند.

جامعه امروز و گستره سوال و ضرورت پاسخ

امروز نیز در جامعهٔ ما، سوالات و پرسش‌های فکری و دینی به فراوانی مطرح می‌شود. این واقعیت را باید با نگاهی مثبت دید، زیرا سوال نشانهٔ جست‌وجوی حقیقت است. راهکار ما باید همانند روش امام رضا (علیه‌السلام) باشد ، یعنی از سوالات استقبال کنیم، و با زبان منطقی و اخلاقی در مقام جواب برآییم. اما در عین حال، کسانی که قادر به پاسخگویی نیستند، بهتر است در مقابل سوالات دینی سکوت کنند و پاسخ را به اهل علم و دانش احاله دهند.
این روش نه تنها ایجاد آسیب به اعتقادات نخواهد کرد، بلکه با پاسخ‌های منطقی و روشن، موجب تقویت ایمان و گسترش دانش خواهد شد.

امام رضا (ع) و حفظ دین و جامعه انسانی

حفظ دین و حفظ جامعه انسانی از مسئولیت های مهمی است که در سیره تمام ائمه دین (ع) دیده میشود. خواه امامی که در راس قدرت باشد و یا امامی که در کنج زندان باشد .

امام رضا (ع)‌ بعد از شهادت پدرش در شدیدترین مراقبت های سیاسی بود تا جاییکه علی الظاهر خودرا مشغول به نکهداری حیوانات خانگی نمود (عیون اخبار الرضا ؛ ج ۲ ص ۲۰۵) و در خراسان نیز در میان جاسوسان بنی عباس بود (عیون اخبار الرضا ؛ ج۲ ص ۱۵۳) اما در تمام این شرائط نگاه اجتماعی امام رضا (ع) حفاظت از دین و آرامش جامعه بود.

امام رضا (ع) بعد از قبول ولایت عهدی در خطبه ای فرمود: “این مقدار از حق ما که به ما احاله دادند گوشه ای از حق طبیعی اهل بیت است ، و اگر ائمه و امامان وارد عرصه مبارزه از روی در رو شدن اباء داشتند ، چون خواستند از آسیب به دین و یا از اینکه تکیه‌گاه مسلمین به لرزش درآید، جلوگیری کنند”. (عیون ؛ ج ۲ ص۱۴۶)

در قبول ولایت عهدی و ارائه شروط قبول ؛ امام هشتم (ع) متوجه نفع دین و حفظ جامعه است ، آنجا که فرمود؛ “لا آمر ولا انهی ولا اعزل ولا انصب – من این مسئولیت را میپذیرم و به هیچ عنوان در عزل و نصب ها در ارائه قوانین دخالتی نخواهم کرد”. (عیون و اخبار؛ ج۲ ص۱۶۷) وجود این شرایط حکایت از توجه امام در عین دوری از مظالم حاکمیت ، توجه به صیانت از دین و آرامش جامعه است.

آموزه های قبولِ مشروطِ ولایت عهدی برای امروز ما

امروز جوامع دینی و کشورهای اسلامی مواجه با شرائط سختی هستند که می‌توانند از روش امام هشتم الگو بگیرند و نقطه عطف آن است که باید با توجه به شرایط پیرامون خود و نیازهای جامعه و مردم اقدام کنند. هر اقدام آسیب‌ زا میتواند کیان دین و زندگی مردم در خطر قرار دهد!
بخش دیگری که در خطبه امام رضا بمناسبت قبول ولایت عهدی درج شده مربوط به اجرای عدالت است.

روش سیاسی امام رضا (ع)؛ عدالت با مردم و صداقت صریح با حاکمیت

آموزه مهم امام رضا در نقش آفرینی خود در متن حاکمیت عباسی ؛ صداقت با حاکمیت در مطالبه صریحِ عدالت است.
امام رضا علیه السلام به مأمون فرمودند : «النَّصِيحَةُ وَاجِبَةٌ لَكَ، وَ الغَشُّ لاَ يَحِلُّ لِمُؤْمِنٍ. ؛ نصیحت به تو واجب است و فریب دادن تو حرام است.» (عیون ؛ ج۲ص۱۴۵)

همین فرمایش امام رضا را جناب اباصلت می گوید؛ من در تعاملات امام رضا با مامون می دیدم. هیچگاه امام رضا در دوران ولایت عهدی از کلام حقی نسبت به مأمون دریغ نمی کرد و حتی در مواردی که سخن امام برای مامون خوشایند نبود. (عیون اخبار الرضا جلد ۲ صفحه ۲۳۹)

این جملات ؛ اساس وظیفهٔ اخلاقی و دینی انسان‌های مؤمن در برابر حاکمیت را تشکیل می‌دهد: نه تسلیم ساده‌نظرانه، و نه سکوت در مقابل ظلم، بلکه انتقاد سازنده، نصیحت صادقانه و توصیه به عدالت وظیفه هر شهروندی در جامعه است.

توصیه صریح امام رضا به مامون در حفاظت از آرامش جامعه و زندگی مردم

در راستای سیاست روشن امام رضا در برابر مامون نمونه‌ای را شیخ صدوق نقل میکند که توجه به آن اهمیت دارد.
در جلسه رسمی حکومتی که مامون با کارگزارانش بود امام رضا علیه السلام هم تشریف داشتند ، در این بین نامه ای به مأمون رسید و در این نامه نوشته شده بود که در یکی از مرزها سربازان حکومت عباسی موفق به حمله‌ و تصاحب آن منطقه شدند. مسئول مربوطه با ارائه گزارش پیروزی ، اعلام تبریک نموده بود. نامه را وقتی مامون خواند خوشحال شد و برای حضار جلسه اعلام کرد اما در میان شادی همگان ، آثاری ار خوشحالی در چهره امام رضا ندید ! سوال کرد؛ شما چرا خوشحال نشدید ؟ در چنین خبری دایره جغرافیای کشورهای اسلامی توسعه پیدا کرده است. امام رضا (ع) اصلِ آن لشکرکشی را توبیخ نمودند و تصریح فرمودند ؛ به حکومت شما چه ارتباطی دارد که با مناطقی که بیرون از حیطه شماست ، ورود کنید! شما باید به نیازمندان ، مردم و شهروندان جامعه ای که تحت حکومت مرکزی هستند، رسیدگی کنی . آیا شرائط سختی که بر مردم از لحاظ فقر اقتصادی می‌گذرد اطلاعی داری ؟! (عیون ؛ ج۲ ص ۱۶۰)

دنیای امروز و مسئولیت حاکمیت در صیانت جامعه

امروز در شرائطی زندگی میکنیم که ضرورت دارد حاکمان از جامعه و مردم کمال صیانت را بکار گیرند.
استفاده از دیپلماسی قوی و عقلانی در جوامع بین المللی بهترین راه برای حضور و حفظ دین و صیانت از ستون امور که مردم هستند می باشد. این آموزه حکومتیِ امام رضا علیه السلام است که در خطبه خود بعد از قبول ولایت عهدی بدان اشاره داشتند که باید از راه های مختلف اقدام کرد تا دین آسیب نبیند و زندگی مردم و شرایط ظاهری مردم هم مورد تعدی و آسیب قرار نگیرد.

نقدهای کم و بیش ولی صریح امام (علیه‌السلام) نشان می‌دهد؛ عدالت، اولویت اول اسلام و حکومت بنام دین است.

درس‌های امروز ما از سیرهٔ امام رضا (علیه‌السلام)

در دنیای امروز و جوامع بین‌المللی مهم است؛ در برابر ظلم سکوت نکنیم، با حکمت عمل کنیم، از گفتنِ حقیقت حتی اگر خوشایند حاکمان و مسئولان نباشد بخاطر حفظ به دین و حقوق مردم کوتاهی نکنیم و در تعامل با دنیا راه عقل و اخلاق و دفاع عقلانی از مردم خود را همواره پی گیر باشیم.

سخن آخر؛

امام رضا (علیه‌السلام) نه تنها یک امام و مرجع علمی و دینی بودند، بلکه یک رهبر فرهیخته، سیاستمدار حکیم و انسان اخلاق‌مدار بودند که تاسی به روش ایشان در زمانی که جامعه درگیر تحولات فکری، سیاسی و اجتماعی می شود، الگویی مهمی برای دینداری ، پیشرفت و آرامش در تمامی زمان‌ها است.

امروز که جامعه‌ ما مواجه با طرح سوالات و انفجار اطلاعات، مطالبه گسترده حق طلبی و تحولات سیاسی است، لزوم تأسی از امام هشتم (علیه‌السلام) بیش از پیش احساس می‌شود. ای کاش ما نیز بتوانیم، مثل ایشان، با حکمت، دانش و اخلاق، دین را حفظ کنیم، مردم را آگاه کنیم و جامعه را به سوی عدالت و سعادت ببریم.

• برچسب ها
• استاد هادی سروش
• جامعه امروز
• حفاظت از دین
• سیره امام رضا(ع)
• صیانت از آرامش جامعه

اخبار مرتبط

استاد هادی سروش: اسلام «برخورد متحجرانه» با دختران را نمیپذیرد/ قانون...

استاد هادی سروش: مسئولین «با صداقت» علت حادثه بندرعباس را اعلام...

استاد هادی سروش: تکریم «پاپ فرانسیس» به چند جهت ضروری است/...

استاد هادی سروش‌: در الگوبرداری از سیره امام صادق(ع) متوجه «اقتضای...

بدون نظر

پاسخ دیدگاه

نام من، ایمیل، و وب سایت را در این مرورگر برای دفعه بعد که نظر میدهم ذخیره کنم.

• العربی
• افغانستان
• لبنان
• العراق
• آذربایجان
• اردو
• Pakistan
• India
• Turkish
• English
• French
• Russian
• Spanish
• ورزشی
• قم
• زندگی
• رسانه
• آینده
• اقتصادی
• نشان

© Shafaqna News | Copyright 2023