🔰 مغایرت فقه و اخلاق با تنگ نظری

✍ هادی سروش

 ✅اساس فقه

 فقه درباره حلال و حرام خداوند بحث میکند و اینکه تشخیص چه چیزی حلال است و چه چیزی حرام است ؟
این مهم معنا درباره حلال و حرام در تمام شریعت ها وجود دارد و در شریعت اسلام توسط پیامبر خدا (ص) مطرح شده است و توسط ائمه اطهار خصوصا امام صادق تبیین شده است .

در قرآن آیاتی که در رابطه با فقه است  بیش از ۵۰۰ آیه است که برخی بیش از آن را هم آمار داده اند .

 ✅مذاهب فقهی

در اسلام پنج مذهب رسمی فقهی مطرح است ؛ 
مذهب حنفی که از ابوحنیفه پیروی می کنند و معیار آنان بعد از کتاب و سنت ؛ قیاس احکام با یکدیگر است .
دوم ؛ مذهب مالکی است که از مالک بن انس پیروی می کنند و به کتاب و سنت نظر دارند .
سوم‌؛ مذهب شافعی است که از امام شافعی حمایت و پیروی دارند و این مذهب بینابین نسبت به فقه حنفی و حنبلی دارد .
وچهارم ؛ مذهب حنبلی است که از جناب احمد حنبل پیروی می کنند و دارای یک فقه متکی بر سنت است که بسیار جامد و خشک فتوا میدهد . وهابیت یکی از گروه هایی است که فقه حنبلی دارند.
و پنجم ؛ مذهب شیعه است که از حضرت صادق (ع) پیروی میکنند و بدین جهت به نامِ جعفری نامیده شده است .

ابوحنیفه و مالک چون در مقاطعی شاگرد امام صادق علیه السلام بودند . و شافعی با یک واسطه شاگرد امام صادق است . و احمد جنبل هم که بعدها آمد او هم به چند واسطه محدود ؛ شاگرد امام صادق علیه السلام حساب میشود 

✅ جامعیتِ فقه امام صادق

 مذهب فقهی شیعه که پیروی از امام صادق علیه السلام می کند یک مذهب جامع و کامل است .
یک نمونه در مقایسه بین فقه جعفری و فقه حنفی میتواند مسئله را روشن سازد ؛
شخصی به نام خلاد گوید من کوفه بودم و از کسی طلبی داشتم که در شهری بنام نیل بود. اسبی را کرایه کردم و از شهر کوفه به آن شهر رفتم تا طلبم را بگیرم، اما وقتی رسیدم گفتند بدهکارت از این شهر رفته به شهری دیگر ، و من هم به آن اسب به شهری دیگر رفتم که باز گفتند از این شهر به شهر بغداد رفته است. من هم با آن اسب به بغداد رفتم و طلبم را گرفتم و برگشتم و وقتی خواستم کرایه اسب را به صاحبش پرداخت کنم او گفت که اسب را دیر آورده ای و باید کرایه بیشتری به من بدهی. من هم نپذیرفتم . برای رفع این اختلاف با هم نزد ابوحنیفه رفتیم و ابوحنیفه فتوا داد ؛ چون اسب را سالم آورده ای دیگر صاحب اسب طلبی از شما مازاد بر کرایه تعیین شده ندارد. اما صاحب اسب ناراحت شد و گفت این چه فتوایی است؟ باید برویم پیش امام صادق (ع) و وقتی خدمت حضرت رسیدیم و امام از این طرز فتوا دادن ابوحنیفه مطلع شد فرمودند : این جور فتواهاست باعث می شود باران نبارد و برکت زمین از مردم گرفته شود. بعد امام فرمودند : کرایه کننده اسب هم کرایه تعیین شده را باید بپردازد و هم این که به خاطر مقداری که تخلف کرده و شهرهای دیگر رفته ضامن هست و باید کرایه آن را هم پرداخت کند .

این روایت که نمونه ای از صدها و هزارها حدیث فقهی است ، نشان دهنده توجه فقه امام صادق به حقوق و اخلاق است .
و این چنین فقهی و با چنین نگاهی هیچ گاه با تنگ نظری های حنفیه و حنبلیه که امروز فقه رایج مسلمین است قابل جمع نیست . 

✅ اخلاق امام صادق مهمتر از فقه امام صادق

 البته فقه امام صادق (ع) دارای جایگاه رفیعی است و همین مقدار که بعد از بیش از هزار سال ملاک اسنباطات فقهی و پژوهش های عمیق و نو قرار دارد ، نشان از آن جایگاه رفیع است . اما از فقه امام صادق (ع) مهمتر ؛ اخلاق امام صادق (ع) است .
 این جمله زیبا یک نویسنده مشهور عرب است که می گوید ؛ بالاترین علمی که امام صادق علیه السلام داشت علم اخلاق بود ، آراستگی ها و زشتی های اخلاقی را که جعفر بن محمد صادق بیان و اعلام نموده ، از هیچ کسی شنیده نشده است .
جالب اینجاست که ذره ای از انچه که از اخلاق از امام صادق انتشار یافته ، از ابوحنیفه و مالک و شافعی و احمد حنبل مطرح نشده است .
اخلاق جایگاه ژرفی نسبت به همه علوم دارد . بالواقع ضروری است که همه علوم باید اخلاقی باشند ، علم کلام هم باید اخلاقی باشد ، علم تفسیر باید اخلاقی باشد و علوم دیگر .

 ✅امام صادق ، امام اخلاق 

ایشان در زمینه اخلاق دو برنامه مهم دارد و این دو رسالت را به خوبی انجام داد ؛

✅تعالیم و آموزه های اخلاقی 

در مرحله نخست ؛ کلاس اخلاق و آموزه های دارد که گزارشی از مدرسه اخلاقی امام صادق (ع) در سراسر کتابهای اخلاقی شیعه و مسلمین مندرج است بگونه ای که در میان چهار مذاهب دیگر اهل تسنن به این مقدار تعالیم اخلاقی و آموزه های برجسته مربوط به صفات روحی انسان وجود ندارد. امروز آثار ابوحنیفه و آثار مالک بن انس و آثار امام شافعی و نیز آثار احمد حنبل در میان ما هست و ما می بینیم اساسی ترین و ریشه ای ترین جملات در رابطه با اخلاق از امام صادق روایت شده است.

در میان ؛ امام صادق به اصول اخلاقیِ مهمی توجه داشته و آنها را طرخ نموده که هر کدام از آنها میتواند دنیا و جامعه بشری را بهشت کند ، مانند ؛ اصلِ مهم اخلاقی که ما در اصول کافی داریم با عنوان "الخلق عیالی" . یعنی ؛ تمام خلقت و انسانها با هر آیینی عیال خدا و تحت حمایت و سرپرستی خدا هستند .
بسیاری از جملات اخلاقی امام صادق تحت همین اصل مندرج است . مثلا امام صادق علیه السلام در ضمن بیانی فرمودند : اگر با یک یهودی نشستید بهترین نشست را داشته باشید.

✅نهادینه نمودن اخلاق با رفتاراخلاقی

 امام صادق در نهادینه کردن اخلاق در جامعه از راه عمل به آنچه فرموده ، میباشد.
به عنوان نمونه؛ ابان بن تغلب می گوید: به همراه امام صادق(ع) در حال طواف بودم که مردی از شیعیان نزد من آمد و درخواست کرد با او به دنبال کاری بروم، ولی من دوست نداشتم که امام(ع) را رها کنم و به سوی او بروم. در حال طواف، آن مرد باردیگر به من اشاره کرد. امام صادق(ع) دید و فرمود: ای ابان! این شخص با تو کار دارد؟ گفتم: بله. امام(ع) : او کیست؟ عرض کردم: یکی از یاران ماست. امام: شیعه است؟ گفتم: بله. امام: برو. عرض کردم: پس طوافم را قطع کنم؟ حضرت: بله. گفتم: هر چند طواف واجب باشد؟ امام: بله. ابان می گوید: به همراه آن مرد رفتم و سپس نزد امام برگشتم و از ایشان در مورد «حقّ مؤمن» سؤال کردم. حضرت فرمود : ای ابان! وارد این مطلب نشو. عرض کردم: جانم به قربانت! می خواهم بدانم، و پیوسته اصرار کردم. امام فرمود : بخشی (نصفی) از مال خودت را باید با او تقسیم کنی. حضرت نگاه به چهره من کرد که چگونه متغیر شدم، و فرمود: ای ابان! مگر نمی دانی که خدای عزوجل، ایثارکنندگان را یاد فرموده؟ گفتم: آری، جانم به فدایت! امام(ع): مالت را که با برادرت تقسیم کنی، هنوز ایثار نکرده ای. ایثار، وقتی است که از نصف دیگر مالت نیز به او بپردازی.
 
مرحوم کلینی در جلد چهارم کافی روایت میکند؛ در مدینه شخص طلبکاری بود که بخاطر مطالبه طلب خود ، فریاد میزد. امام صادق علیه السلام از کنار او عبور فرمودند و سوال کردند ؛ مگر چقدر طلب داری که اینجور فریاد برآورده ای ؟ مگر نمی دانی که کسانی که مروت و مردانگی و شخصیت از خود نشان دهند آنها از کمالات دین بهره می برند؟

در روایت دیگری که مرحوم کلینی در کافی نقل میکند آمده ؛ امام صادق علیه السلام شنید که یکی از اصحاب شان به خاطر اینکه طلبکار بوده باعث شده تا بدهکار خانه خود را بعروشد و طلبش را بدهد ، امام از بی خانه شدن یک فرد طلبکار متعرض شدند .

نمونه دیگر ؛ خادم امام صادق علیه السلام شخصی است بنام مصادف و او میگوید : با امام صادق علیه السلام در راه مکه می رفتیم ناگاه دیدیم که مردی زیر درختی افتاده است . حضرت فرمودند ؛ برویم ببینیم این شخص که بی حال آنجا آرمیده چه نیازی دارد ؟ شاید نیاز به آب دارد ! امام علیه السلام  از آن مرد سوال کردند آیا تشنه هستی؟ او گفت : بله بسیار تشنه ام ! حضرت به من فرمود ؛ او را سیراب کن . من از اسب پیاده شدم و به او آب دادم و او را سیراب نمودم . آنگاه سوار بر مرکب شدم و از امام سوال کردم او نصرانی بود آیا به او باید کمک کرد؟! امام فرمود: بله اگر مثل این حال باشد باید کمک نمود.
هذا نصراني أفتصدق على نصراني؟ فقال: نعم إذا كانوا في مثل هذه الحال .

در نقل دیگر مرحوم کلینی در کتاب کافی آمده ؛ شخصی در مصر آوازه امام صادق را شنید و راهی مدینه شد تا امام صادق را ببیند و وقتی به مدینه رسید گفتند حضرت در مکه حضور دارد .  این فرد با همه طول مسافتی که آمده بود راهی مکه شد و امام صادق علیه السلام در بیت الله الحرام پیدا کرد و شناسایی کرد  و با امام صادق علیه السلام مشغول گفتگوی اعتقادی شد و مطالبی را طرح کرد و پاسخ شنید . و جمله مهم در این حدیث این است که امام صادق در خطاب به این شخص ملحد از کلمه برادر استفاده نمود وفرمود : "یا اخا اهل المصر" ؛ یعنی ای برادر مصری ! 
و بالاخره این دانشمند ملحد ، مسلمان شد و بدستور امام صادق توسط هشام با دین بیشتر آشنا شد و بعدها خود او در منطقه شام و مصر آنچه موفقیتی در تعلیم معارف دینی داشت که از او با "معلم الایمان" نام میبردند .

و یا آن دهری معروف بنام " ابن ابی عوجا" در مورد امام صادق است که در حدیث دوم کتاب التوحید اصول کافی است ، درباره امام صادق گفت : «مَا هَذَا بِبَشَرٍ و ان کان فی الدنیا روحانی یَتَجَسَّدُ إِذَا شَاءَ ظَاهِراً ، وَ یَتَرَوَّحُ إِذَا شَاءَ باطنا»  بخواهد ملکوتی می‌شود؛ بخواهد زمینی می‌شود.

 ✅مغایرت فقه و اخلاق امام صادق با تنگ نظری ها

سوال وجدانی اینجا مطرح است که آیا ما از این فقه با وسعت و اخلاق کریمانه امام صادق آموخته ایم؟ وچقدر آموخته ایم؟چرا به صرف دگراندیش بودن ، با افراد درگیر شده و آنان را از حقوق طبیعی و شهروندی محروم میکنیم ؟! چرا با جهان به انگیزه عای اعتقادی رابطه درستی نداریم‌؟! چراماگاهی خود را براساس تنگ نظری درمقابل انسان های با شخصیت قرار می دهیم؟! چرا گاهی باکسانی که خیریه دارندبا طرح اتهامات عجیبی آنان راتحقیریاتضعیف میکنیم؟! و چرا یا گاهی یک شخصیت ملی و محبوب وارد یک عرصه آسیب دیده شده در جامعه توان جمع آوری کمک های بزرگی را دارد اما ما برنمی تابیم !
این روش ها ؛ نه با فقه امام صادق مقارن است و نه با روش اخلاقی امام صادق علیه السلام همسان است .

https://t.me/soroushmarefat