امام رضا (ع) و لقب عالمآل محمد _ هادی سروش
نشریه حریم امام ؛ گفتاری از حجت الاسلام استاد هادی سروش در شرح و بسط لقب "آل محمد" برای امام رضا (ع)
بسم الله الرحمن الرحیم
در موضوع لقب "عالم آل محمد" برای حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام چند محور اساسی را با یک مقدمه باید مورد توجه قرار گیرد:
✅دربارۀ اصل علم و دانش است.
مقدمه اول بحث این است ؛امام هشتم علیهالسلام از مشوقان قوی به علم و دانش بود. حدیث معروف ایشان که فرمود: «الْكَمَالُ كُلُّ الْكَمَالِ التَّفَقُّهُ فِي الدِّينِ، وَ الصَّبْرُ عَلَى النَّائِبَةِ، وَ تَقْدِيرُ الْمَعِيشَةِ / نهايت كمال، خوب فهميدن دين است و شكيبایى بر ناگواريها و اندازهگيرى در معاش و زندگى.»
در روایت دیگری مرحوم شیخ صدوق در کتاب عیون الاخبار الرضا جلد اول صفحۀ ۳۰۷ نقل میکند که امام هشتم علیه السلام فرمود: «إِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُ مُحَدَّثاً قيل: وَأَيُّ شَيْءٍ الْمُحَدَّثُ قَالَ: الْمُفَهَّمُ» یعنی من مؤمنانی را دوست دارم که دارای نفس و جان آمادهای باشند و دانش و علم به آنان القا و ارائه بشود.
شهید مرتضی مطهری در تعبیری میفرمایند: که اگر تفقه در دین نباشد، مسلمین به انحطاط میروند و اگر تفقه باشد، یعنی فهم و دانش باشد، مسلمین تا اعتلا و بلندیهای قابل توجهی میروند و به عظمت و سربلندی دست پیدا خواهند کرد.
✅ریشه علم در وجود رسول الله
مقدمه دوم دربارۀ ریشۀ دانش و علم است که در عالم اسلام ریشۀ آموزش و آموختن و خود وجود مبارک رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم است.
در تعبیر زیبایی پیامبر فرمود که رسالت و بعثت به واسطه تعلم و آموزش است. طبق آیۀ شریفه در سوره طه، دعای پیامبر که در بالاترین قله های دانش و علم میباشد، این است: «رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا». اینها نشان دهندۀ این است که وجود مبارک امام هشتم علیهالسلام همگان را دعوت به دانش و علم میکند و ریشۀ این دعوت در وجود مبارک حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله، پیامبر رحمت است.
✅ تعبیر «عالم آل محمد»
در میان معصومین، در چهرۀ دانش و علم وجود مبارک علی ابن موسیالرضا علیه السلام است، در کجا ریشه دارد، پاسخی مفصل میطلبد.
طبق بررسی که بنده کردم، ریشۀ تعبیر عالم آل محمد نسبت به حضرت موسیالرضا علیه السلام به حضرت امام صادق علیه السلام باز میگردد. فرزند امام صادق علیه السلام، امام کاظم علیه السلام است و به فرزندان خود میفرماید: «هذا أخوكم علي بن موسى الرضا عالم آل محمد عليهم السلام فاسألوه عن أديانكم واحفظوا ما يقول لكم، فإني سمعت أبي جعفر بن محمد عليهما السلام غير مرة يقول لي: إن عالم آل محمد عليهم السلام لفي صلبك، وليتني أدركته فإنه سمي أمير المؤمنين علي عليه السلام / این برادر شما علی ابن موسیالرضا است که عالم آل محمد میباشد و مسائل دینی خود را از او بپرسید و آنچه از دین مییابید، حفظ کنید. من از پدرم امام صادق چند بار شنیدم که عالم آل محمد در صلب و در میان فرزندان تو قرار دارد.»
بنابراین ریشه تعبیر عالم آل محمد، به کلام امام صادق علیه السلام باز میگردد.
✅امام هشتم علیه السلام و لقب عالم آل محمد
در روایات داریم که از «عالم» سؤال شد و مقصود از این عالم در این روایات غالباً حضرت علی ابن موسیالرضا علیه السلام است، عللی را میتوان ذکر کرد؛
✅بیان و شرح احادیث پیامبر توسط امام رضا
یکی از آن علل این است که امام هشتم علیه السلام در میان ائمه اولین امامی بود که وقتی نقل حدیث از رسول الله منعی نداشت و مردم به دنبال روایات و احادیث پیامبر بودند، ایشان احادیث صحیح پیامبر را از ناصحیح تمیز میداد و روایت و احادیث پیامبر را نقل و شرح میفرمود. بنابراین ایشان هم روایات پیامبر را نقل میکرد و هم روایات صحیح از ناصحیح را تمیز میداد و هم آنها را شرح و توضیح میفرمود.
این جهت اولی است که میتوانیم برای این مسئله ذکر کنیم. بنده به عنوان نمونه چند حدیث از امام هشتم که ناظر به بیان رسول الله است، نقل میکنم تا این مطلب بهتر خودش را نشان بدهد؛
نمونه اول ؛ در کتاب آمالی شیخ طوسی روایت نقل شده که پیامبر فرمودند: «أنَّ الايمان قوْل و عمَل» امام هشتم در نقلی که شیخ طائفه در کتاب آمالی دارد، این بیان رسول الله را نقل میکند و در توضیح بیان حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله چنین میفرماید: «الايمان قول مقول، و عمل معمول، و عرفان العقول / ایمان آن قول و گفتاری است که شما آن را در باب توحید و نبوت و ... پذیرفته اید و عمل و رفتار شما باید ریشه گرفته باشد از ایمان شما؛ و ایمان این است که انسان بتواند شناخت عقلی پیدا کند نسبت به امور واقعی این عالم.» این تعبیر رسول الله در این روایت را امام هشتم چنین تبیین فرموده است.
نمونه دوم ؛ در کتاب عیون الاخبار الرضا این روایت را امام هشتم علیه السلام از رسول الله صلی الله علیه و آله نقل میفرماید: «إنّ المؤمنَ يُعرَفُ في السَّماءِ كما يَعرِفُ الرّجُلُ أهلَهُ و ولدَهُ، و إنّه لَأكرَمُ علَى اللّه مِن مَلَكٍ مُقَرَّبٍ / همان گونه كه مرد، زن و فرزندانش را میشناسد، مؤمن در آسمان شناخته مىشود. او نزد خدا از فرشته مقرّب گرامىتر است.» این را امام هشتم علیهالسلام از وجود مبارک پیامبر نقل میکند.
نمونۀ سوم روایتی است که مرحوم کلینی در جلد دوم کافی نقل میکند: «عن معمر بن خلاد قال: قلت لأبي الحسن الرضا عليهالسلام: أدعو لوالدي إذا كانا لا يعرفان الحق؟ قال: ادع لهما وتصدق عنهما، وإن كانا حيين لا يعرفان الحق فدارهما، فإن رسول الله صلى الله عليه وآله قال: إن الله بعثني بالرحمة لا بالعقوق / يا ابن رسول الله، آيا برای پدر و مادرم که شیعه نباشند میتوانم دعا کنم؟ امام فرمود: بله. اگر از دنیا رفتهاند برای آنها دعا کن و برایشان صدقه بده و اگر در قید حیات هستند و شیعه نیستند، با آنها مدارا کن.» این را امام هشتم علیهالسلام به ابن خلاد فرمود و قول خود را به فرمایشی از پیامبر مستند کرد و فرمود: «فإن رسول الله صلى الله عليه وآله قال: إن الله بعثني بالرحمة لا بالعقوق / پیامبر فرمود رسالت و مبعوثیت من بر اساس رحمت است و نه بر اساس عاق کردن و طلب عذاب برای او.»
در این سه نمونه امام هشتم یا روایات پیامبر را نقل میفرماید یا فرمایش پیامبر را شرح و توضیح میدهد یا مطلب خود را مستند به احادیث پیامبر میفرماید و اینها نشان میدهد که چرا امام هشتم علیهالسلام عالم آل محمد است.
علل آن همان بود که عرض کردیم. در واقع بخش قابل توجهی از احادیث رسول الله که به دست شیعه رسیده، از زبان مبارک امام رضا علیه السلام بوده است.
✅ظهور دانش و علم امام رضا
علت دیگری که امام رضا علیه السلام به «عالم آل محمد» مشهور است، ظهور دانش و علم امام رضا علیه السلام میباشد. این دانش و علم امام هشتم در میان خواص و عوام جامعه کاملاً مشهود بوده است.
سه نمونه برای این منظور تقدیم شما میکنم:
در میان خواص شیعه ظهور دانش امام هشتم بسیار خیره کننده و شگفت آور است. این روایت را مرحوم شیخ طوسی در "اختیار معرفت رجال" نقل میکند که هشام ابن سالم توحید به نحوی معنا کرد که از آن تجسم استشمام میشد. به این معنا که معاذ الله یک نوع جسمیتی از خدا در ذهن شنونده شکل میگیرد. هشام ابن حکم شاگرد دیگری از شاگردان امام صادق و امام کاظم و امام رضا علیهمالسلام بود. به ایشان خبر رسید که هشام ابن سالم توحید را به نحوی تبیین میکند که در ذهن شنونده جسمیت مطرح میشود. هشام ابن حکم با او نشست و بحث کرد و او را قانع ساخت. این خبر به امام رضا علیه السلام رسید. امام هشتم خوشحال شد و هشام ابن حکم را در این مبنا دربارۀ خداشناسی و مبداءشناسی تقویت فرمود. بنابراین در میان خواص شیعه، مانند هشام ابن حکم و هشام ابن سالم امام هشتم علیهالسلام جایگاه بسیار بلندی داشت.
در میان علماء اسلام ، و حتی در میان ادیان دیگر، غیر از اسلام باز هم امام رضا علیهالسلام جایگاه ویژهای دارد. در آن مباحثۀ علمی که امام هشتم با یهودیان و نصارا و صائبین داشتند، جملهائی به آنها فرمود که سراسر عرفان و معرفت بود و باید این جمله را امثال ابن عربی، میرداماد و ملاصدرا بیایند و آن را معنا کنند.
آن جمله امام هشتم به دانشمند مکتب صائبین، از پیروان حضرت یحیی علیه السلام بسیار مهم است ؛ آن دانشمند صائبی از امام رضا علیه السلام پرسید: «أهو في الخلق؟ أم الخلق فيه؟ قال الرضا عليه السلام: أجل يا عمران عن ذلك ليس هو في الخلق ولا الخلق فيه تعالى عن ذلك وساء علمك ما تعرفه ولا قوه الا بالله اخبرني عن المرآة أنت فیها أم هي فيك؟ فإن كان ليس واحد منكما في صاحبه فبأي شئ استدللت بها على نفسك يا عمران قال: بضوء بيني وبينها قال الرضا عليه السلام: هل ترى من ذلك الضوء في المرآة أكثر مما تراه في عينك؟ قال: نعم قال الرضا عليه السلام: فأرناه فلم يحر جوابا قال: فلا أرى النور إلا وقد دلك ودل المرآة على أنفسكما من غير أن يكون في واحد منكما ولهذا أمثال كثيره غير هذا لا يجد الجاهل فیها مقالا ولله المثل الاعلى» امام رضا به آن دانشمند صائبی فرمود : من را از آیینه باخبر کن. وقتی مقابل آییئه میایستی و صورت خودت را میبینی، آیا تو در آن هستی یا او در توست؟... اینها نشان دهندۀ عظمت علمی امام هشتم علیه السلام است.
✅امام رضا و شهرت به علم در میان توده مردم
غیر از اینکه خواص و دانشمندان امام رضا ع را عالم معرفی میکردند ، در ببن مردم و خصوصا در بین شیعیان هم امام هشتم به عنوان شخصیت بسیار پردانشی مطرح بود.
در همان ایامی که در خراسان بود نماز باران خواند. در آن هنگام خطبه ای خواند که شیخ صدوق در جلد دوم عیون الاخبار الرضا آن را نقل فرموده است. این خطبه امام رضا علیه السلام دوازده مطلب بسیار بلند در آن وجود دارد.
بنابراین آن فرمایش امام رضا به شاگرد خود هشام ابن حکم و آن فرمایش ایشان به آن دانشمند صائبی و آن فرمایشات در میان شیعیان در نماز باران، نشان دهندۀ عظمت علمی امام هشتم علیه السلام و معروفیت ایشان به لقب «عالم آل محمد» است.
✅حضور امام رضا در مجمع جهانی ادیان
آن چیزی که در این بحث معروفیت امام رضا علیه السلام به عالم آل محمد بسیار قوی و در جا افتادن این تعبیر مؤثر بود، مجمع جهانی علمی بود که مأمون آن را تشکیل داد و امام رضا در آنجا شرکت کرد و سخنان امام هشتم با علمای ادیان و علمای کشورهای بزرگ آن روز، مثل هند و نهایتاً صحبتهای امام هشتم با مأمون عباسی در چهره و شناختن شدن امام رضا علیه السلام به عنوان شخصیت بسیار علمی و بلکه فراعلمی بسیار مؤثر بود و این تعبیر «عالم آل محمد» با شعاع بیشتری نهادینه کرد.
شاگرد امام هشتم و از صحابی ایشان میگوید: «فَیَسْقُطَ مَحَلُّهُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ وَ بِسَبَبِهِمْ یَشْتَهِرُ نَقْصُهُ عِنْدَ الْعَامَّهِ فَکَانَ لَا یُکَلِّمُهُ خَصْمٌ مِنَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسِ وَ الصَّابِئِینَ وَ الْبَرَاهِمَهِ وَ الْمُلْحِدِینَ وَ الدَّهْرِیَّهِ وَ لَا خَصْمٍ مِنْ فِرَقِ الْمُسْلِمِینَ الْمُخَالِفِینَ لَهُ إِلَّا قَطَعَهُ وَ أَلْزَمَهُ الْحُجَّهَ وَ کَانَ النَّاسُ یَقُولُونَ وَ اللَّهِ إِنَّهُ أَوْلَی بِالْخِلَافَهِ مِنَ الْمَأْمُونِ فَکَانَ أَصْحَابُ الْأَخْبَارِ یَرْفَعُونَ ذَلِکَ إِلَیْهِ فَیَغْتَاظُ مِنْ ذَلِکَ وَ یَشْتَدُّ حَسَدُهُ وَ کَانَ الرِّضَا علیه السلام لَا یُحَابِی الْمَأْمُونَ مِنْ حَقٍّ وَ کَانَ یُجِیبُهُ بِمَا یَکْرَهُ فِی أَکْثَرِ أَحْوَالِهِ فَیَغِیظُهُ ذَلِکَ وَ یَحْقِدُهُ عَلَیْهِ وَ لَا یُظْهِرُهُ لَهُ فَلَمَّا أَعْیَتْهُ الْحِیلَهُ فِی أَمْرِهِ اغْتَالَهُ فَقَتَلَهُ بِالسَّمِ»
وقتی آن مجمع جهانی به پایان رسید، شخصیت مأمون پیش همه له شد؛ در حالی که مأمون از عالمان زمان خود بود. صحابی امام هشتم ؛ ابن سهل، میگوید: نواقص و کمبودهای او نزد تودۀ مردم و افکار عمومی روشن شد. مأمون از افکار و چشمهای همه افتاد و حتی عالمان یهودی و مسیحی و صائبی و حتی ملحدین که خدا را قبول نداشتند و حتی کسانی که مسلمان بودند، اما شیعه نبودند، به قطع و حجت قطعی امام هشتم علیه السلام را باور کردند و علم و دانش ایشان را پذیرفتند.
بنابراین غیر از اینکه امام هشتم علیه السلام احادیث رسول الله را بیان میکند و صحیح از ناصحیح را روشن میکند، ظهور دانش ایشان بسیار روشن و مطرح بود و نهادینه شدن لقب «عالم آل محمد» نقش اساسی داشت.
✅ عوامل بیرونی در نهادینه شدن تعبیر «عالم آل محمد» برای امام رضا
دو عامل بیرونی به کمک این تعبیر «عالم آل محمد» برای امام هشتم آمده و این دو عامل کمککار بود تا این اصطلاح و لقب برای امام رضا علیه السلام جا بیفتد؛
یکی اینکه امام رضا علیه السلام در کنار مأمون و در کنار امکانات بسیار زیاد حکومت قرار گرفت. ملاقات مختلفی در دارالخلافه آن زمان شکل میگرفت. اکثراً در دارالخلافه میآمدند و با امام رضا علیه السلام ملاقات میکردند. از حجاز و یمن و مصر و هند و آفریقا میآمدند و با امام هشتم دیدار میکردند. این دیدارها در کتابهای تاریخی ذکر شده است. امام رضا علیه السلام روز به روز بیشتر شناخته میشد و این تعبیر «عالم» بودن ایشان بیشتر جا میافتاد.
عامل دوم شکوفایی دانش و نهضت ترجمه بود که در زمان مأمون عباسی و بعد از او شکل گرفت. کتابهای مهم دنیای آن روز در علوم دینی، پزشکی و فلسفه، هیئت و نجوم در زبانهای مختلف در کتابخانهها یافت میشد. این متون در زمان خلیفه عباسی به عربی ترجمه شد و این در شکوفایی دانش و علم در زمان امام هشتم علیه السلام مؤثر واقع شد و این شکوفایی باعث شد که امام هشتم علیه السلام هم دانش خود را نشان بدهد و سؤالاتی را که مطرح میشود، پاسخ بفرماید و لقب «عالم آل محمد» برای ایشان خیلی جدیتر جا افتاد.
✅تاثیر علم لدنی در معروفیت امام رضا به عالم آل محمد
ائمه ما علیهم السلام و وجود مبارک امام رضا علیه السلام از یک علم لدنی نیز بهرهمند هستند که این علم لدنی هم به آن تعبیر و لقب امام هشتم آل محمد بسیار اثرگذار شد.
یک نمونه از کتاب شریف عیون الاخبار الرضا نقل میکنم: فردی به نام وردان مدائنی میگوید خدمت امام رضا رسیدم و ایشان را زیارت کردم. از قبل بنا داشتم دربارۀ عبدالله ابن جعفر فرزند، امام صادق که مدعی امامت است، سؤال کنم. وقتی به محضر امام رضا علیه السلام رسیدم، ایشان بدون اینکه من آن خواسته و سؤال خودم را مطرح کنم، به من فرمود: «عبدالله ابن جعفر امام نبوده و امام نیست.» وردان میگوید: «من از اینکه قبل سؤالم، ایشان این را به من فرمود، شگفتزده شدم. چگونه ایشان پاسخ بسیار قاطع و روشنی به من ارائه فرمود.»
این هم بخشهای مربوط به علم لدنی امام هشتم علیهالسلام است که طبیعتاً در نهادینه شدن تعبیر عالم آل محمد، برای امام رضا علیهالسلام بسیار مؤثر بوده است.
منتشر شده در نشریه "حریم"
